Portret Afghaanse actrice Storai Mangel

Ooit was ze een van de beroemdste filmsterren van Aghanistan en trokken haar films volle zalen in de schouwburg van Kabul. Nu vouwt ze dozen in een eenzame loods in Utrecht. Ze woont in Lombok.

Relevante links

Het doek is gevallen

Ooit was Storai Mangel (51) een beroemd actrice in Afghanistan. Nu vouwt ze dozen in een fabriek in Utrecht. ‘Mijn volk hield van mij.’

In haar gedachten bestaat er een Afghanistan van ‘glitter en glamour’, waar acteurs en actrices tot ’s avonds laat cocktails drinken in galakleding. Storai Mangel ziet zichzelf nog staan, nog geen 30 lentes jong, op een feest in een chique villa net buiten Kabul, ergens begin jaren tachtig. Een rode roos in haar zwart gekrulde haar, een korte rok en strakke blouse. Het is een warme zomeravond. Haar echtgenoot en vrienden staan om haar heen. Mangel voelt zich gelukkiger dan ooit.

In een eerder leven was Mangel, nu 51 jaar, een beroemd actrice in Afghanistan. Door een aantal oorlogen en een speling van het lot vouwt ze nu vijf dagen per week dozen in een fabriek in Utrecht.

Hoewel ze glimlacht, staan haar ogen verdrietig als ze in haar kleine appartement in de Utrechtse wijk Lombok vertelt over haar verleden. Ze heeft heimwee, zegt ze. En ze moet vaak huilen, niet alleen om zichzelf, maar ook om Afghanistan en wat ervan geworden is. ‘Al die vrouwen die nu niet alleen en zonder hoofddoek over straat kunnen, dat is toch verschrikkelijk’, zegt ze.

‘Sommige Nederlanders kunnen het zich bijna niet voorstellen, maar ooit had Afghanistan een bloeiend cultureel leven’, zegt Mangel. ‘Ik stond er middenin.’ In de jaren zeventig en tachtig stond ze op de covers van alle bladen in Afghanistan, ze vertolkte Cleopatra op de radio en speelde in films als Siah Moie Jalali, een heuse Afghaanse love story. En ze presenteerde op de nationale televisie het programma Karavone Holah, over kunst, cultuur en literatuur. Mangel: ‘We spraken over Shakespeare en Charlie Chaplin. Totdat de strijders van de mujahedin alles kwamen verpesten.’

Mangel was de dochter van een kolonel en leidde als actrice lange tijd een bevoorrecht, elitair leven in Afghanistan. Ze ging winkelen in India en Iran, liep in de laatste Europese mode, en als ze even genoeg had van de publieke aandacht van fans, ging ze met collega’s buiten de stad naar een van de familievilla’s om bij te komen.

Rond 1992 veranderde Mangels leven drastisch. Ze moest onderduiken ‘als een dief in de nacht’, zoals ze zelf zegt. De mujahedin – radicale moslimstrijders – hadden de Sovjet-soldaten drie jaar eerder Afghanistan uitgejaagd en grepen de macht in Kabul. Vrijgevochten actrices zoals Mangel, daar moesten ze niks van hebben. Eerst ontving ze dreigbrieven thuis, later werd ze gewaarschuwd door een kennis dat ze maar beter een tijdje kon ‘verdwijnen’.

Mangel vluchtte van onderduikadres naar onderduikadres en ging een boerka dragen. ‘Op straat hielp dat niet veel. Er waren behoorlijk wat mensen die mij herkenden aan mijn stem, ik was zo vaak op televisie en radio geweest’, zegt ze. Veel collega-dichters, acteurs en intellectuelen werden vermoord. Mangel vreesde voor haar leven.

Een paar jaar later, in 1996, werd alles nog erger, vertelt Mangel. De Taliban – ‘nog zo’n stel fundamentalisten’ – namen de macht over van de mujahedin en trokken Kabul binnen. Mangels echtgenoot werd opgepakt. Hij was zakenman en verhandelde stiekem elektronische apparaten, zoals televisies, cd’s en films, allemaal volledig uit den boze onder het nieuwe Talibanbewind. Vanuit de gevangenis waarschuwde haar man dat ze weg moest. Een ex-actrice zoals zij zou ook zo opgepakt worden.

In Mangels reisverhaal naar Nederland, in 1998, komt een geheimzinnige autorit naar de Pakistaanse stad Peshawar voor, samen met een vals paspoort en een illegale ‘reisagent’. Haar man en toen al volwassenen zeven kinderen bleven achter in Kabul. Op één dochter na, die overleed, wonen ze er tot op de dag van vandaag.

Tweemaal is ze teruggereisd naar Afghanistan en heeft ze haar familie weer gezien. In 2001 en 2007. De laatste keer werd ze kortstondig uitgezonden door het IOM, een Nederlandse organisatie gelieerd aan het ministerie van Buitenlandse Zaken, die migranten tijdelijk uitzendt naar hun moederland om mee te helpen aan de wederopbouw. Mangel mocht zes maanden lang theater en televisie maken met een nieuwe generatie acteurs en actrices in Afghanistan. Haar tijdelijke terugkeer naar Kabul was nieuws op de nationale televisie.

Waarom ze niet bleef? ‘Als je jarenlang burgeroorlog meemaakt zoals ik, geloof je niet zomaar dat het voorbij is. Ik heb er nog geen vertrouwen in dat het veilig genoeg is in Afghanistan.’ De zorgen van Mangel waren niet geheel onterecht. Toen ze in 2007 in Kabul was, ging er een bom af voor het televisiestation waar zij net naar binnen was gegaan. ‘Als ik iets later op het werk was geweest, had die mij kunnen raken.’

Mangel piekert veel over haar toekomst. Ze wil graag meehelpen aan de wederopbouw van haar land, maar behalve veiligheid, houdt ook geld haar tegen. Want hoe moet zij daar in haar onderhoud voorzien, vraagt ze zich af. Voor actrices in Afghanistan is momenteel niet veel geld.

Als ze tijdelijk naar Afghanistan gaat om te werken in de televisie-industrie, wordt haar uitkering in Nederland stopgezet, weet Mangel. Dat gebeurde ook toen ze in 2007 niet zes, maar tien maanden in haar thuisland besloot te blijven. Bij terugkeer concludeerde het Centrum voor Werk en Inkomen (CWI) dat Mangel kennelijk is staat is om te werken. Zo kwam de eens gevierde actrice terecht in een fabriek om dozen te vouwen.

Ergens begrijpt Mangel haar tewerkstelling wel, al valt het haar soms zwaar. ‘Ik heb nog nooit met mijn handen gewerkt’, zegt ze. Een ooit gebroken rechterhand speelt haar parten. Lang achtereen staan vindt ze ook lastig, vanwege een oude knieoperatie. Cynisch vindt ze haar verplichte handarbeid ook, want ‘Nederlandse militairen die naar Afghanistan gaan om het land op te bouwen, krijgen een medaille. Ik moet naar de fabriek.’

Haar droom is om als televisiepresentatrice, actrice, regisseur of producer aan Afghanistan weer kunst en cultuur terug te geven. Want dat hoort bij een beschaafd land, vindt ze.

Maar ze is moegestreden, zegt Mangel. Tegen de IND, die haar geen A-status als vluchteling gaf, en ‘allerlei regels’ waardoor haar man zich niet bij haar in Nederland kan vestigen. Ze is ook moe door de verloren hoop dat het ooit nog goed komt met Afghanistan.

Een nieuw leven in de Nederlandse televisiewereld opbouwen is tot nu toe niet gelukt. De taal, die ze maar lastig onder de knie kan krijgen,speelt een grote rol.

Het liefste zit Mangel thuis op de bank met haar fotoalbum op haar schoot. Ze kreeg het vorig jaar van haar neef, die de foto’s stiekem had verstopt voor de Taliban in een oude houten kist. Het album is Mangels venster naar het verleden. ‘Kijk’, zegt ze, en ze wijst een foto aan waarop een jonge, lachende Mangel met een rode roos in het haar, een korte rok en strakke blouse, recht de camera inkijkt.

’s Nachts in bed, zegt ze, ligt ze vaak wakker. ‘En dan moet ik huilen. Ik heb zo’n heimwee naar vroeger. Ik wilde niet in het buitenland wonen. Thuis was ik beroemd, had ik geld en was ik gelukkig. Mijn volk hield van mij’, zegt Mangel. ‘En nu zit ik hier in Nederland. Ik ben van hoog naar laag gevallen. En ik vraag mij af: waar is de vrouw gebleven die ik ooit was?’

Volkskrant | Natalie Righton | 26 augustus 2008